Live

Albanië's AI-"minister" en de verleiding van algocratie

Albanië heeft, als wereldprimeur, een kunstmatig intelligentiesysteem aangesteld als "minister" op kabinetsniveau om toezicht te houden op alle overheidsaanbestedingen. Deze virtuele functionaris, genaamd Diella, heeft de taak te beslissen welke particuliere leveranciers overheidscontracten winnen, een verantwoordelijkheid die jaarlijks meer dan 1 miljard dollar aan goederen en diensten omvat.

Premier Edi Rama introduceerde Diella in september 2025 en prees haar aan als "het eerste kabinetslid dat niet fysiek aanwezig is, maar virtueel gecreëerd wordt door AI". Hij beloofde dat ze Albanië zal helpen "een land te maken waar openbare aanbestedingen 100% vrij zijn van corruptie". De hoop is dat een oncorrupt algoritme zal slagen waar menselijke ambtenaren vaak faalden, en een einde zal maken aan de omkoping en vriendjespolitiek die de Albanese openbare aanbestedingen al zo lang teisteren.

Deze gedurfde stap richting wat sommigen "algocratie" noemen – bestuur door algoritmes – heeft wereldwijde aandacht getrokken. Als democratische instellingen geen eerlijk en efficiënt bestuur kunnen leveren, zou een AI-systeem dat dan beter kunnen? Het is een aantrekkelijk voorstel voor een land dat gebukt gaat onder corruptie. Albanese media prezen de benoeming van Diella als "een grote transformatie… waarbij technologie niet alleen als instrument, maar ook als actieve deelnemer aan het bestuur wordt geïntroduceerd".

"Dit is enorm en het zou zelfs een precedent kunnen scheppen", aldus Bojana Zorić, beleidsanalist bij het Europees Instituut voor Veiligheidsstudies. Niet iedereen is echter overtuigd van deze techno-utopische oplossing.

Op sociale media wemelt het van de sceptici; een Albanese burger merkte sarcastisch op: "Zelfs Diella zal in Albanië corrupt worden", waarmee hij zijn twijfel uitte over de mogelijkheid dat een algoritme immuun kan blijven voor de diepgewortelde corruptiecultuur in het land. De wereld kijkt nu met spanning toe of Diella daadwerkelijk corruptie zal uitroeien of simpelweg een nieuwe laag van ondoorzichtigheid zal toevoegen aan overheidsbeslissingen.

Een crisis van de democratie en de aantrekkingskracht van AI

Het Albanese experiment vindt plaats in een tijd van wijdverspreide desillusie over democratisch bestuur in veel landen. In twaalf welvarende democratieën zegt een meerderheid van de burgers (gemiddeld 64%) ontevreden te zijn over de manier waarop de democratie functioneert, volgens een onderzoek van Pew Research Organization uit juni 2025.

Van Europa tot Azië en Amerika breken er regelmatig protesten uit tegen regeringen die als afstandelijk, ineffectief of corrupt worden beschouwd. Het gebroken vertrouwen in instellingen is zichtbaar in "brandende toegangspoorten, vernielde winkelruiten en straten vol traangas", terwijl mensen hun frustratie uiten over leiders die geen voeling met de realiteit lijken te hebben. In dit klimaat van democratische malaise begint het idee om bepaalde beslissingen over te laten aan onpartijdige algoritmes aantrekkelijk te klinken.

Tegelijkertijd wordt AI-technologie snel krachtiger en wijdverspreider. Geavanceerde modellen kunnen nu beter presteren dan mensen bij gespecialiseerde taken zoals medische beeldanalyse of het oplossen van complexe problemen. Het publiek raakt steeds meer vertrouwd met AI dankzij tools zoals chatbots, en opvallend genoeg staan ​​velen meer open voor vertrouwen in AI dan in politici.

Uit wereldwijde enquêtes die in 2025 werden uitgevoerd door het Global Collective Intelligence Project (CIP) bleek dat mensen consequent aangaven dat een AI-chatbot betere beslissingen voor hen zou kunnen nemen dan hun gekozen vertegenwoordigers. Met andere woorden, naarmate democratische instellingen het moeilijk hebben, verschuift het vertrouwen naar kunstmatige intelligentie.

Dit patroon is historisch gezien niet nieuw: wanneer democratie faalt, wenden bevolkingen zich vaak tot sterke leiders of autoritaire alternatieven. Nu wijst die eeuwenoude reflex naar algoritmes: de hoop dat competente, datagestuurde AI's wel succesvol kunnen zijn waar de rommelige menselijke politiek heeft gefaald.

De verleiding is gemakkelijk te begrijpen. Algoritmen lijken neutraal en efficiënt. Ze nemen geen steekpenningen aan, ruilen geen gunsten en raken niet verstrikt in partijpolitieke ruzies. Geconfronteerd met een overheid die chronische problemen niet kan oplossen, vinden veel burgers de belofte van een "AI-oplossing" verleidelijk.

Waarom zouden we de beslissingen niet overlaten aan een hyperrationele machine in plaats van kibbelende politici? Het Albanese Diella-project is een dramatische test van die stelling, en andere landen met zwakke instellingen kijken waarschijnlijk toe, wellicht bereid om hetzelfde te doen als het succesvol blijkt.

Waarom algoritmes democratische waarden niet kunnen vervangen

Ondanks de aantrekkingskracht is het simpelweg vervangen van democratisch overleg door algoritmische besluitvorming een gevaarlijke afweging. Democratisch bestuur gaat niet alleen over efficiëntie; het gaat over het verzoenen van tegenstrijdige waarden en belangen in de samenleving. Algoritmen zijn uitstekend in optimalisatie, maar ze kunnen geen fundamentele morele en politieke vraagstukken beslechten.

Het toewijzen van een nationaal budget vereist bijvoorbeeld waardeoordelen: hoe moeten onderwijs, gezondheidszorg en defensie tegen elkaar worden afgewogen? Een algoritme kan getallen verwerken om de output te maximaliseren, maar het kan ons niet vertellen wiens prioriteiten voorrang moeten krijgen of wat eerlijkheid in budgettaire termen betekent.

"Algoritmen kunnen de efficiëntie optimaliseren, maar ze kunnen niet kiezen tussen concurrerende waarden – de keuzes die nu juist de kern vormen van de democratische politiek," waarschuwde techleider Eric Schmidt onlangs.

Een ander probleem is het gebrek aan transparantie en verantwoording. Als een AI zoals Diella alle aanbestedingen beslist, op welke basis kiest ze dan de winnaars? Zonder duidelijke openbare regels en de mogelijkheid om AI-beslissingen te controleren of aan te vechten, tasten burgers in het duister.

Wanneer mensen niet begrijpen hoe beslissingen die hen aangaan tot stand komen, voelen ze zich buitengesloten en machteloos. Dit kan leiden tot vervreemding en woede – dezelfde problemen die corrupte of niet-reagerende democratische instellingen veroorzaken, maar met nog minder verantwoording.

In een democratie kan een verkeerde beslissing worden aangevochten of kan een leider worden weggestemd. Maar wie geef je de schuld als een algoritme een verkeerde beslissing neemt? Een ondoorzichtig AI-bestuurssysteem zou het publieke wantrouwen juist kunnen vergroten in plaats van verminderen.

Daarnaast is er de bredere context van hoe algoritmes tegenwoordig in de samenleving functioneren. Veel van de door AI aangestuurde systemen waarmee we interageren (zoals algoritmes op sociale media) zijn verre van neutraal en zijn ontworpen met winstmotieven die menselijke zwakheden uitbuiten. Verontwaardiging en verdeeldheid genereren betrokkenheid, dus geautomatiseerde contentfeeds versterken vaak het meest extreme en polariserende materiaal om ons te laten doorklikken.

Uit intern onderzoek van Facebook bleek dat het algoritme voor de nieuwsfeed "verdeeldheid zaaiende content promoot omdat verontwaardiging tot meer klikken leidt". Over het algemeen is woede de emotie die sociale media-algoritmes het meest belonen, wat leidt tot echokamers en een versterkte polarisatie. Als we meer overheidstaken zonder waarborgen aan algoritmes overlaten, riskeren we deze conflictversterkende dynamiek in het openbare leven te importeren.

Een AI die bijvoorbeeld de taak heeft om sociale voorzieningen toe te kennen, zou keuzes kunnen maken die een bepaalde maatstaf optimaliseren, maar onbedoeld vooroordelen versterken of sociale verdeeldheid aanwakkeren, en dat alles op een ondoorzichtige manier. Kortom, algoritmisch bestuur zou het ene democratische tekort (niet-reagerende leiders) kunnen vervangen door een ander (niet-verantwoordingsplichtige machines). Doordat menselijke waardigheid en autonomie als bijzaak worden beschouwd, zou de polarisatie alleen maar toenemen en het vertrouwen in het systeem verder afnemen.

Een slinkend venster – en een keuze om te maken

De kans om deze positieve koers uit te zetten is beperkt. Naarmate traditionele democratieën langer vastlopen in een impasse, corruptie of inefficiëntie, zal de aantrekkingskracht van snelle, algoritmische oplossingen alleen maar toenemen.

Als mensen geen verbetering zien in het bestuur, maar wel dat AI-systemen slimmer worden, bestaat er een reëel risico dat "algocratie" vanzelf terrein wint. Autoritaire leiders of overheden in moeilijkheden zouden AI kunnen aangrijpen als een manier om de macht te centraliseren en technocratische legitimiteit te claimen ("de computer beslist, niet ik").

Landen met zwakke instellingen of welig tieren welig tieren waarschijnlijk eerder een AI-gestuurde actie à la Albanië te ondernemen, in de hoop de rommelige politiek te omzeilen. Of Diella er uiteindelijk in slaagt corruptie uit de Albanese aanbestedingsketen te bannen of juist een extra laag ondoorzichtigheid creëert, valt nog te bezien. Maar hoe dan ook, het experiment heeft het startsein gegeven en navolging is waarschijnlijk in landen die wanhopig op zoek zijn naar een wondermiddel voor goed bestuur.

Dit vestigt de aandacht op democratische landen zoals de Verenigde Staten en landen in Europa: zullen zij laten zien hoe ze AI kunnen integreren in een verantwoorde, mensgerichte bestuursvorm, of zullen ze het algocratische narratief ongehinderd laten voortwoekeren?

In werkelijkheid hangt de toekomst van de democratie er misschien wel van af of we het beste van twee werelden kunnen combineren: een regering die zowel door het volk wordt vertegenwoordigd als even competent en op data gebaseerd is als het slimste algoritme. De keuze waar we voor staan ​​is niet AI óf democratie, maar hoe we AI met democratie kunnen verenigen.

Zoals een Albanese criticus van Diella suggereerde, is het simpelweg overdragen van macht aan een algoritme zonder transparantie een valse oplossing. Maar zoals het voorbeeld van Taiwan laat zien, kan het gebruik van algoritmes om meer burgers in de besluitvorming te betrekken de belofte van democratie nieuw leven inblazen.

Conclusie: AI als democratische bondgenoot, niet als vervanging.

De komende jaren zullen uitwijzen of vrije samenlevingen zich kunnen aanpassen en verbeteren met behulp van AI, of dat ze in de verleiding zullen komen om het bestuur uit te besteden aan machines.

De les die we kunnen trekken uit Albanië's gedurfde gok en Taiwan's digitale innovaties is dat we democratische principes niet mogen opgeven ten behoeve van efficiëntie. De problemen van de democratie, van corruptie tot polarisatie, zullen niet worden opgelost door de macht over te dragen aan code. In plaats daarvan zouden we ons moeten afvragen hoe AI ons kan helpen om burgerparticipatie opnieuw vorm te geven, de transparantie te vergroten en leiders (en algoritmes) ter verantwoording te roepen.

Goed toegepast kan AI een revolutie teweegbrengen in de democratie van de 21e eeuw, waardoor deze inclusiever, flexibeler en beter geïnformeerd wordt. Stel je voor: openbare vergaderingen aangevuld met realtime AI-analyse van de feedback van elke aanwezige, of parlementen waar AI-briefings ervoor zorgen dat vertegenwoordigers de publieke opinie en de impact van beleid echt begrijpen voordat ze stemmen. Deze vooruitgang komt niet vanzelf; het vereist een weloverwogen ontwerp en toezicht om ervoor te zorgen dat AI een dienende rol speelt en niet de overhand heeft.

Zoals een recent opiniestuk in de New York Times het verwoordde: "De toekomst van de democratie vereist niet dat we AI afwijzen. Integendeel. We hebben AI nodig om de democratie in de 21e eeuw te laten functioneren, maar we moeten ervoor oppassen dat we AI niet vragen om voor ons te beslissen, maar eerder om ons te helpen onszelf beter te besturen."

Kortom, het doel is om de democratie nieuw leven in te blazen met behulp van AI, niet om haar te vervangen. De eerste AI-minister ter wereld is nu aangetreden, en het is aan ons allemaal om ervoor te zorgen dat "Wij het volk" de touwtjes in handen houden, met AI als een krachtig instrument van onze collectieve wil, in plaats van een vervanging ervan.

Geschreven door

Geef het gesprek vorm

Heb je iets toe te voegen aan dit verhaal? Heb je ideeën voor interviews of invalshoeken die we moeten verkennen? Laat het ons weten als je een vervolg wilt schrijven, een tegengeluid wilt laten horen of een soortgelijk verhaal wilt delen.

Een tegenargument schrijven Een gerelateerd artikel schrijven