Nog geen maand geleden werd de langverwachte en controversiële Mercosur-overeenkomst eindelijk een feit. De foto's van de ondertekening in Asunción , Paraguay, getuigen van deze mijlpaal en tonen de voorzitter van de Europese Commissie, von der Leyen, en de voorzitter van de Europese Raad, Antonio Costa, hand in hand met de leiders van de betrokken Latijns-Amerikaanse landen, met een brede glimlach op hun gezichten.
Het verhaal van Mercosur draait om onderhandelingen aan de onderhandelingstafel en langdurige diplomatieke processen, maar ook om boze boeren, tractoren die de straten overnemen en het aloude verhaal van de botsing tussen globalisering en het voortbestaan van kleine lokale gemeenschappen. Maar is dat alles wat er bij deze overeenkomst komt kijken? Bij nader inzien blijkt dat de zaken niet zo eenvoudig zijn als ze lijken.
De overeenkomst – waar hebben we het precies over?
Mercosur is de op één na grootste handelspartner van de EU; hun gezamenlijke economieën zouden potentieel goed zijn voor 25% van het wereldwijde bbp . Mercosur, of Mercado Común del Sur (Zuidelijke Gemeenschappelijke Markt), is een handelsblok bestaande uit een aantal Latijns-Amerikaanse landen, namelijk Argentinië, Brazilië, Paraguay en Uruguay. De handel tussen Mercosur en de EU is al tientallen jaren zeer actief; er worden voornamelijk landbouwproducten geïmporteerd en geëxporteerd, zoals rundvlees, gevogelte en olijfolie. Tot nu toe werden de handelsbetrekkingen tussen de EU en deze landen geregeld door bilaterale overeenkomsten: de recent ondertekende partnerschapsovereenkomst tussen de EU en Mercosur zal daar een belangrijke verandering in brengen.
Hoewel de overeenkomst een politieke dialoog en samenwerkingspijlers omvat, is deze met name gericht op handel. Gedurende een periode van tien jaar zullen de Mercosur-landen de invoerrechten (oftewel belastingen) op een groot aantal EU-importproducten afschaffen, terwijl de EU hetzelfde zal doen voor Mercosur-producten. Dit maakt het voor Zuid-Amerikaanse landbouwproducten gemakkelijker om de Europese interne markt te betreden. Voor sommige producten die als bijzonder gevoelig voor de landbouwsector worden beschouwd (zoals rundvlees, gevogelte of suiker) zullen tariefcontingenten gelden; dat wil zeggen dat een vooraf vastgestelde hoeveelheid van deze producten tegen een lager tarief zal worden ingevoerd.
Waarom nu? – Inzicht in de tijdlijn
Al met al is dit de meest ambitieuze handelsovereenkomst die de Europese Unie ooit heeft bedacht en waarschijnlijk ook de langste om te bereiken. De officiële onderhandelingen begonnen al in juni 1999 en markeerden het begin van een lang en complex proces dat in 2019 een mijlpaal bereikte met een politiek akkoord tussen beide partijen. De overeenkomst liep echter even vast tot december 2024, terwijl er werd onderhandeld over aanvullende waarborgen om milieuproblemen aan te pakken. Hoewel de overeenkomst uiteindelijk in januari 2026 werd ondertekend, liep het proces aan het einde van diezelfde maand opnieuw vast, toen het Parlement stemde om de zaak voor advies voor te leggen aan het Hof van Justitie van de Europese Unie.
Hoe valt deze plotselinge versnelling van de onderhandelingen te verklaren, na twee decennia van progressieve maar trage diplomatieke vooruitgang? Volgens Alan Matthews, hoogleraar Europees landbouwbeleid aan de faculteit economie van Trinity College en voormalig voorzitter van de European Association of Agricultural Economists, spelen verschillende factoren een rol. "Naast de oorspronkelijke wens om betere toegang tot de Mercosur-markt te krijgen, speelden er aan EU-zijde nieuwe motieven mee, zoals de zorg om de groeiende Chinese invloed in Latijns-Amerika tegen te gaan", legt hij uit. Ook de ambitie om toegang te krijgen tot cruciale grondstoffen en de noodzaak om handelsrelaties met andere partners te verstevigen na Trumps "tariefoorlog" hebben een rol gespeeld. Wat Mercosur betreft, wijst Matthews op de politieke kans die politieke leiders in Brazilië en Argentinië hebben gegrepen om dit akkoord te bepleiten.
Reacties vanuit de agrarische sector: angst en wantrouwen.
De eerste reacties op de ondertekening van de Mercosur-overeenkomst lieten niet lang op zich wachten. Hoewel sommige sectoren, zoals de zuivel- en wijnsector, hun onvoorwaardelijke steun voor de overeenkomst uitspraken, lieten andere hun ongenoegen blijken. "Zoals altijd het geval is bij handelsakkoorden", legt Matthews uit, "hebben degenen die erdoor benadeeld worden een sterkere reden om hun stem te laten horen".
De afgelopen maanden hebben er in verschillende EU-landen protesten plaatsgevonden, met name in Frankrijk, Polen, België en Spanje. In december reden boeren uit diverse lidstaten met hun tractoren naar het Europees Parlement om hun ongenoegen te uiten. Wat stoort hen precies aan de overeenkomst?
Concurrentie, normen en een ongelijk speelveld.
Concurrentiebezwaren lijken in dit opzicht voorop te staan. Matthews spreekt van een "gevoel van onrechtvaardigheid" dat onder Europese boeren heerst: zij zien de overeenkomst als een oneerlijke concurrentiepositie. Ze vrezen dat ze nu niet alleen met andere EU-producten moeten concurreren, maar ook met import uit Mercosur, die mogelijk niet aan dezelfde kwaliteitsnormen voldoet als Europese producten. De waarborgen die het Parlement vorige maand heeft goedgekeurd en die van kracht worden als de overeenkomst de EU-landbouwsector schaadt, zijn niet voldoende gebleken om de critici het zwijgen op te leggen. De zorgen over de kwaliteitsnormen worden echter verzacht door de strenge controles en audits waaraan importproducten worden onderworpen, waardoor wordt gewaarborgd dat buitenlandse goederen die de EU-markt betreden, voldoen aan dezelfde gezondheids- en veiligheidsnormen die in de Unie gelden.
Hogere CO2-uitstoot en de groene ambities van de EU
Als we kijken naar dierenwelzijn en milieunormen, wordt de kwestie complexer. Hoe kunnen Europese boeren, gebonden aan deze strenge regels, concurreren met producten die in hun land van herkomst niet aan vergelijkbare normen hoeven te voldoen? In die zin zal de Mercosur-overeenkomst, net als veel handelsakkoorden daarvoor, waarschijnlijk fungeren als een instrument om deze normen te verhogen. Maar om dit te laten werken, moet er een stimulans worden geboden aan exporterende landen, namelijk door hen meer markttoegang te geven. "Er is dus een afweging voor EU-producenten", betoogt Matthews.
Een andere belangrijke bron van argumenten voor tegenstanders van de overeenkomst is de impact ervan op het milieu. Hoe zou het faciliteren van handel over de Atlantische Oceaan passen bij de groene ambities van de EU, met name de doelstelling van emissieneutraliteit? In zekere zin zullen handelsakkoorden altijd leiden tot een toename van de uitstoot, aangezien ze een toename van de economische activiteit met zich meebrengen. De milieuwaarde van de overeenkomst ligt echter elders: door samenwerkingsverbanden te smeden en de implementatie van het Akkoord van Parijs tot een essentieel onderdeel van de overeenkomst te maken, probeert de EU het klimaatbeleid van Latijns-Amerikaanse landen af te stemmen op dat van de overeenkomst. Volgens Matthews "zullen de positieve effecten van de [Mercosur] overeenkomst op de klimaatambities in de Mercosur-landen de beperkte toename van de uitstoot als gevolg van de impact van de overeenkomst op de import van rundvlees compenseren".
De EU-Mercosur-overeenkomst gaat niet over absolute waarheden, noch over goed of fout; zoals we hebben gezien, zijn de implicaties van de overeenkomst complex en gelaagd; in elke bepaling lijken compromissen te worden gesuggereerd. Nu het proces opnieuw tot stilstand lijkt te zijn gekomen in afwachting van de uitspraak van het Europees Hof van Justitie, kunnen wij als toeschouwers alleen maar afwachten hoe de Mercosur-overeenkomst de toekomst van de EU-handel en -landbouw precies zal vormgeven.