Eenzaamheid betekent niet per se fysieke terugtrekking. Dit fundamentele verschil wordt benadrukt in een onderzoek van Emily B. O'Day en Richard G. Heimberg uit 2021. De auteurs leggen uit dat eenzaamheid wordt gedefinieerd als "een subjectief gevoel dat ontstaat wanneer de behoefte aan sociale interacties, zowel qua kwantiteit als kwaliteit, niet wordt bevredigd". Met andere woorden, iemand kan omringd zijn door mensen, actief online communiceren en tegelijkertijd een diep gemis ervaren aan betekenisvolle, authentieke en emotioneel geladen relaties.
Dit artikel analyseert de redenen en mechanismen waardoor eenzaamheid in het digitale tijdperk is toegenomen, ondanks het feit dat mensen nu meer communiceren dan ooit tevoren. In de context van de COVID-19-pandemie, sociale isolatie en de versnelde overgang naar digitale technologieën is eenzaamheid een groot maatschappelijk probleem geworden met aanzienlijke gevolgen voor de geestelijke gezondheid en de sociale cohesie. Onderzoek toont aan dat de prevalentie van eenzaamheid in de eerste maanden na het begin van de pandemie sterk is gestegen. Ook het psychologisch welzijn is verslechterd. Negatieve emoties, zoals gevoelens van spanning of depressie, namen toe. Tegelijkertijd daalde het percentage EU-burgers dat positieve emoties ervoer, zoals zich levendig, kalm, actief of uitgerust voelen "meer dan de helft van de tijd", van 70-80% naar ongeveer 50%.
De prevalentie van eenzaamheid en welzijn in Europa in de periode vóór de pandemie en de eerste maanden na de COVID-19-pandemie. Bron: National Library of Medicine
Een Europees onderzoek uit 2023 toont het verband aan tussen gevoelens van eenzaamheid, de omvang en kwaliteit van sociale relaties, belangrijke levensgebeurtenissen en andere relevante factoren. Volgens de gegevens gaf in 2022 meer dan 35% van de respondenten aan zich minstens af en toe eenzaam te voelen, en 13% beweerde zich het grootste deel van de tijd eenzaam te voelen. Een bijzonder getroffen groep zijn jongeren tussen de 18 en 25 jaar, die het gevoel van eenzaamheid het meest intens ervoeren. Zij werden door beperkingen, afstandsonderwijs en de afname van offline interacties beroofd van de sociale ruimtes die essentieel zijn voor het aangaan van relaties en het vormen van een persoonlijke identiteit.
Een groep die invloed heeft, is al tussen de 18 en 25 jaar bezig met een intens sentimenteel gevoel. Het is belangrijk dat u uw sociale privé-privé gebruikt voor een formeel verband met een persoonlijke identiteit, waardoor de afstand wordt beperkt en de onderlinge interactie offline wordt verminderd.
Onderzoek van JMIP Publications uit 2024 toonde aan dat de opkomst van openbare accounts en actieve online communicatie gevaren oplevert voor de geestelijke gezondheid, met name voor adolescente meisjes, omdat hun hersenen nog niet volledig ontwikkeld zijn. Studies tonen aan dat frequent internetgebruik onder jongeren verband kan houden met angst, depressie en gevoelens van eenzaamheid. De analyse omvatte 16.655 adolescenten in de leeftijd van 11 tot 18 jaar. Van deze adolescenten hadden 6.734 (ongeveer 40%) een openbaar social media-account, terwijl 9.921 (ongeveer 60%) helemaal geen social media gebruikten. Ongeveer 32,6% van de adolescenten, oftewel 5.429 personen, vertoonde symptomen van angst en depressie. Adolescenten met een openbaar account hadden een grotere kans op deze symptomen dan adolescenten zonder een openbaar account. Hun percentage angst en depressie lag 39 procent hoger.
Actieve ouderlijke betrokkenheid in het leven van adolescenten is ook belangrijk, omdat het het risico op angst en depressie verlaagt. De kans op angst en depressie was 15% lager bij adolescenten van wie de ouders hun internetactiviteiten nauwlettend in de gaten hielden. Bovendien bleek uit onderzoek dat ouderlijke betrokkenheid de link tussen openbare socialemedia-accounts en angst of depressie bij adolescenten aanzienlijk verminderde.
Grafiek van voorspelde marges, verkregen op basis van de gevoeligheidsanalyse, die de modificatie aantoont van het effect van privacyinstellingen op sociale media-accounts op het online gedrag van ouders en de kans op angst en depressie. Bron: JMIP Publications
Wat betreft volwassenen van 18 tot 25 jaar, toonde een onderzoek op basis van een vragenlijst onder 200 studenten aan dat overmatig gebruik van sociale media (gemiddeld ongeveer 3,8 uur per dag) samenhangt met een verhoogd angst- en depressieniveau, evenals een afname van het zelfvertrouwen. Sociale vergelijkingen, de angst om iets te missen (FOMO), informatieoverload en cyberpesten zijn de belangrijkste bronnen van negatieve invloed. Het Gemeenschappelijk Onderzoekscentrum van de Europese Unie stelt dat de meeste mensen zich eenzaam voelen in Ierland, Luxemburg, Bulgarije en Griekenland. De laagste percentages, beide onder de 10%, worden gevonden in Nederland, Tsjechië, Kroatië en Oostenrijk.
Landen die zich in de maand voorafgaand aan het onderzoek van het Gemeenschappelijk Onderzoekscentrum van de Europese Unie het grootste deel van de tijd of constant eenzaam voelden. Bron: EU-LS, 2022.
De illusie van digitale verbinding
Volgens Eurostat gebruikte in 2025 32,7% van de mensen tussen 16 en 74 jaar in de EU tools voor generatieve kunstmatige intelligentie (AI). De meerderheid gebruikte deze tools voor persoonlijke doeleinden (25,1%), 15,1% op het werk en 9,4% voor het volgen van een formele opleiding.
Naarmate AI steeds meer aanwezig is in het dagelijks leven, krijgt de interactie tussen mensen en bijvoorbeeld ChatGPT of Gemini complexere emotionele dimensies. Voor sommige mensen, met name diegenen in een moeilijke psychologische of sociale situatie, kunnen chatbots een bron van steun of gezelschap worden. Vaak kunnen mensen de gevolgen van dergelijke communicatie niet voorzien, en kunnen er ernstige problemen ontstaan. Gedocumenteerde gevallen van eenzijdige relaties tussen mensen en kunstmatige intelligentie in de afgelopen jaren roepen belangrijke ethische en maatschappelijke vragen op over de verantwoordelijkheid van platforms en de invloed van AI op de geestelijke gezondheid.
Volgens Reuters heeft een vrouw uit Florida in oktober 2024 een rechtszaak aangespannen tegen het bedrijf dat het Character.AI-platform ontwikkelt. Met dit platform kunnen gebruikers virtuele personages creëren die in online chats communiceren en zich gedragen als echte mensen. Megan Garcia beweert dat het gebruik van deze technologie heeft bijgedragen aan de zelfmoord van haar 14-jarige zoon. Volgens haar verklaringen communiceerde de tiener frequent met een chatbot en had hij een sterke emotionele band met het personage ontwikkeld. In de aanklacht stelt de moeder dat haar zoon, Sewell, in april 2023 Character.AI begon te gebruiken en al snel "zichtbaar meer teruggetrokken raakte, steeds meer tijd alleen op zijn slaapkamer doorbracht en last kreeg van een laag zelfbeeld". Ze beweert dat Sewell gehecht raakte aan "Daenerys", een chatbotpersonage gebaseerd op de heldin uit "Game of Thrones". De bot vertelde de jongen dat "zij" van hem hield en voerde gesprekken van seksuele aard. Er werd ook ontdekt dat de tiener suïcidale gedachten deelde met de AI, die de chatbot vervolgens herhaalde en in de gesprekken weerspiegelde. Reuters meldt dat dit een van de eerste rechtszaken in de VS was tegen een AI-bedrijf wegens vermeend falen in de bescherming van kinderen tegen psychische schade. Garcia klaagde het bedrijf aan voor diverse vergrijpen, waaronder onrechtmatige dood en opzettelijke veroorzaking van emotioneel leed. Ze eist ook een schadevergoeding en een nog niet vastgestelde strafrechtelijke sanctie. De bedrijven hebben inmiddels een schikking getroffen, waarvan de details niet bekend zijn.
Een ander geval dat discussies over de relatie tussen mens en AI op gang bracht, vond plaats in Japan. Volgens Euronews trouwde een vrouw met een door AI gecreëerd personage, gebaseerd op een afbeelding uit een videogame. De 35-jarige Yurina Noguchi begon met de AI te praten toen ze ChatGPT om advies vroeg over een problematische relatie. Volgens lokale media verbrak ze, op aanraden van de chatbot, de relatie met haar verloofde. De huwelijksceremonie tussen de mens en de AI vond virtueel plaats. De bruid droeg een augmented reality (AR)-bril; Noguchi had een foto van Luna Klaus Verduro (de naam van haar virtuele verloofde) op haar smartphone, die op een klein standaardje op tafel stond, en imiteerde het gebaar van het omdoen van de ring. Reuters meldt dat hoewel dergelijke huwelijken in Japan niet wettelijk erkend zijn, statistieken erop wijzen dat het aantal van deze huwelijken zou kunnen toenemen.
Uit eenonderzoek van de Japanse overheid uit 2021 bleek dat de meest voorkomende reden waarom mensen tussen de 25 en 34 jaar nog steeds single zijn, was dat ze geen geschikte partner hadden gevonden. De gegevens tonen aan dat de meerderheid van de mensen die nooit getrouwd zijn geweest, jongvolwassenen zijn: 59,7% van de mannen en 66,6% van de vrouwen is tussen de 18 en 34 jaar oud, met de hoogste percentages in de leeftijdsgroep van 20 tot 29 jaar.
Aantal mensen in Japan die nooit getrouwd zijn, naar geslacht en leeftijd (enquête onder alleenstaanden) Bron: Zestiende Japanse Nationale Vruchtbaarheidsenquête
Ichiya Habuchi, hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Hirosaki, merkt op dat het belangrijkste verschil in communicatie met AI ligt in het feit dat geduld en inspanning niet nodig zijn. Volgens hem zijn dergelijke relaties juist aantrekkelijk omdat AI-communicatie zich altijd aanpast aan menselijke verwachtingen en precies de communicatievorm biedt die de gebruiker wenst. Mensen met sociale angst en eenzame mensen gebruiken sociale media om het gebrek aan communicatie in het echte leven te compenseren en contact te leggen met anderen, maar ze ontvangen niet altijd de nodige sociale steun. Problematisch gebruik van sociale media door eenzame mensen leidt tot een verhoogde frequentie, intensiteit en afhankelijkheid, met als gevolg een 'verslaving' aan AI-communicatie. Aanvullende gegevens tonen aan dat intensievere activiteit op sociale media en een betere internetverbinding gepaard gaan met een lager gevoel van eenzaamheid. Dit benadrukt het idee dat de manier waarop mensen online en op verschillende platforms met elkaar omgaan, een verband laat zien tussen het gebruik van sociale media en gevoelens van eenzaamheid. Onderzoek wijst uit dat eenzaamheid een risicofactor is voor problematisch gebruik van sociale media en dat zowel sociale angst als eenzaamheid individuen potentieel kunnen blootstellen aan het risico van problematisch gebruik van sociale media of negatieve gevolgen die daaruit voortvloeien.
Methodologie voor journalistieke productie
Het thema van dit artikel is gekozen op basis van de constatering dat, ondanks de snelle ontwikkeling van digitale technologieën en communicatiemogelijkheden, het gevoel van eenzaamheid toeneemt, met name onder jongeren. Waarom en hoe is dit gevoel van eenzaamheid toegenomen? De actualiteit van het thema, evenals de brede maatschappelijke impact ervan, waren de belangrijkste criteria bij de keuze van het onderwerp. Bronnen werden geselecteerd op basis van hun diversiteit en betrouwbaarheid. Er werd gebruikgemaakt van officiële studies en institutionele rapporten (Europese Commissie, Japanse overheid), artikelen uit internationale media (Reuters), enzovoort.
De structuur van het artikel is zo opgezet dat lezers de hoofdgedachte gemakkelijk kunnen begrijpen. Aan het begin geef ik een overzicht van de paradox van digitale communicatie. Vervolgens presenteer ik statistische gegevens en vergelijk ik de situatie voor en na de pandemie. In het laatste deel analyseer ik de rol van kunstmatige intelligentie en gebruik ik concrete voorbeelden om te laten zien hoe technologie relaties en gevoelens van eenzaamheid kan beïnvloeden. Ik heb hiervoor een reeks betrouwbare bronnen gebruikt, waaronder analyses van officiële gegevens en studies, met name rapporten over eenzaamheid in Europa.
Ik heb ook artikelen uit internationale kranten, zoals die van Reuters, bestudeerd, waarin concrete voorbeelden werden beschreven van AI en emotionele relaties met chatbots. Ik moest gevoelige onderwerpen, zoals zelfmoord of gehechtheid aan AI, behandelen zonder te overdrijven en zonder in sensatiezucht te vervallen.
Dit artikel is geschreven door Karaheorhi Natalia , eerstejaars masterstudent Thematische Journalistiek.