Pokolenie pozbawione środków: kryzys mieszkaniowy w Europie

Miasta bez domów: mierzenie rozpaczy

Dane te przedstawiają przerażającą historię, która wcale nie jest abstrakcyjna. Według danych Eurostatu z 2024 roku aż 42,6% młodych ludzi w wieku 18–34 lat w Unii Europejskiej mieszkało z rodzicami. Ta szokująca liczba różni się w zależności od kraju:

W Chorwacji wskaźnik ten wynosi 63,8%.

W Serbii, według badań, przekracza on 70%.

W Finlandii odsetek ten spada do zaledwie 16%.

Ta statystyka to nie tylko liczba – kryje w sobie głęboką rzeczywistość opóźnionej dorosłości, zaburzonych relacji osobistych i stagnacji w autonomii. Na Bałkanach Zachodnich sytuacja jest jeszcze bardziej dotkliwa ze względu na połączenie niższych płac, słabiej rozwiniętego rynku nieruchomości i długotrwałej traumy związanej z transformacją.

W Chorwacji, symptomatyczny dla regionu i UE, problem jest wielowarstwowy. Według danych Chorwackiego Urzędu Statystycznego, wskaźnik zatrudnienia młodych osób (15–29 lat) nieuczących się wynosi około 55%, a mediana wynagrodzeń netto młodych pracowników jest znacznie niższa od średniej krajowej. Jednocześnie ceny nieruchomości w Zagrzebiu i miastach nadmorskich osiągnęły poziomy nieosiągalne dla przeciętnego młodego pracownika. Analiza przeprowadzona przez Chorwacki Bank Narodowy pokazuje, że ceny mieszkań w ostatniej dekadzie rosły znacznie szybciej niż płace, pogłębiając przepaść między właścicielami nieruchomości a tymi, którzy chcą je wynająć lub kupić. Obecnie zakup przeciętnego mieszkania w Zagrzebiu wymaga aż 10,6-letniego dochodu rocznie, podczas gdy w Unii Europejskiej średnia ta wynosi około 7,5 roku.

„Jesteśmy 'pokoleniem najemców' – wiecznymi podnajemcami, którzy co miesiąc przelewają ogromną część swojej pensji na czyjeś konto, wiedząc, że pieniądze znikną bez żadnego długoterminowego zabezpieczenia” – mówi Marta Kovac, 25-letnia dziennikarka z Zagrzebia. „Czy nam się to podoba, czy nie, życie w Chorwacji bez pomocy rodziców na wkład własny stało się socjologiczną fikcją. Niszczy to nie tylko indywidualne budżety, ale także marzenia o rodzinie, wolności zmiany pracy i poczuciu przynależności do wspólnoty. Staliśmy się nomadami we własnych miastach”.

W Serbii, Bośni i Hercegowinie oraz Czarnogórze sytuację dodatkowo komplikują „szare strefy” w ustawodawstwie, gospodarka nieformalna oraz słaba ochrona lokatorów. Dla młodych ludzi jedynymi opcjami są często nieformalne umowy bez żadnych praw, kredyty mieszkaniowe z oprocentowaniem wiążącym ich przez dziesięciolecia lub długotrwałe pobyty w domu rodziców. Bank Światowy w swoich raportach stale ostrzega, że ​​brak mieszkań w przystępnej cenie jest jednym z głównych hamulców wzrostu gospodarczego i mobilności społecznej w regionie. Szczególnie niepokojący jest fakt, że wykształceni młodzi ludzie masowo opuszczają region, częściowo z powodu braku możliwości osiągnięcia podstawowych celów życiowych, w tym stabilnego mieszkania.

Paraliż polityczny i zanik „dobra publicznego”

Niestety, podczas gdy niektóre kraje europejskie czynią postępy, większość krajów Bałkanów Zachodnich pozostaje w pułapce paraliżu politycznego. Wraz z przekształceniem się rynków nieruchomości w globalne pola spekulacji, koncepcja mieszkalnictwa jako dobra publicznego i prawa człowieka niemal zniknęła z dyskursu politycznego. Państwa Bałkanów Zachodnich, uwikłane w pogoń za szybkim rozwojem i inwestycjami zagranicznymi, często poświęcają długoterminową politykę mieszkaniową na rzecz projektów inwestycyjnych przeznaczonych dla najbogatszych. Mieszkalnictwo publiczne, niegdyś filar zabezpieczenia społecznego, zostało sprowadzone do roli marginalnej.

Spekulacja nieruchomościami stała się epidemią – według badania Transparency International, w wielu miastach na Bałkanach ponad 30% mieszkań w nowych budynkach stoi pustych, podczas gdy właściciele czekają na wzrost ich wartości. Praktyka ta nie tylko sztucznie zawyża ceny, ale także pozbawia miasta życia, zamieniając je w portfele inwestycyjne zamiast w miejsca do życia.

„Istnieje niebezpieczne błędne przekonanie, że mieszkalnictwo jest wyłącznie obciążeniem rynku” – podkreśla prof. dr Ivan Marković, socjolog miejski z Uniwersytetu w Belgradzie. „Kiedy państwo rezygnuje z roli regulatora i dostawcy dóbr publicznych, nie tylko porzuca najsłabszych, ale także aktywnie podważa stabilność klasy średniej. Mieszkania dla młodych nie są luksusem; są warunkiem infrastrukturalnym dla sprawnego społeczeństwa. Bez nich tracimy talent, siłę nabywczą i ostatecznie przyszłość demograficzną. Na Bałkanach mamy paradoks – puste budynki otoczone pokoleniami, które nie mogą znaleźć domu”.

W UE, choć istnieją inicjatywy takie jak „Gwarancja dla młodzieży” i fundusze na rozwój obszarów miejskich, są one często rozdrobnione i niewystarczające, aby przeciwdziałać presji systemowej. Skutki pandemii i kryzysu energetycznego jedynie przyspieszyły ten proces, powodując, że ceny wynajmu i zakupu mieszkań stają się nieosiągalne dla młodych rodzin o stabilnych dochodach. Europejski Bank Centralny, prowadząc politykę niskich stóp procentowych, od dawna sprzyjał wzrostowi cen nieruchomości, a obecnie gwałtowny wzrost stóp procentowych dodatkowo utrudnia młodym ludziom dostęp do kredytów.