Leven na Erasmus: Hoe mobiliteit het thuisgevoel verandert voor jongeren uit de Zuidelijke Kaukasus

Vóór mobiliteit: verschillende uitgangspunten

Fidan Amirova (naam geanonimiseerd), een studente Communicatie en Digitale Media die een semester aan de Masaryk Universiteit in Brno heeft doorgebracht, beschrijft haar leven in Azerbeidzjan vóór Erasmus als gespannen.

De spanning, zegt ze, is moeilijk te meten, maar is constant aanwezig. Het komt tot uiting in zorgvuldig taalgebruik, in het kiezen van woorden afhankelijk van de context, en in het onderscheid tussen onderwerpen die als veilig worden beschouwd en onderwerpen die dat niet zijn. Zelfs humor weerspiegelt deze grenzen. Grappen over wie er "weggevoerd" zou kunnen worden, duiken snel op wanneer iemand zijn ontevredenheid uitspreekt over de politiek of de economie.

Hoewel ze concepten als censuur en beperkte vrijheid al begreep voordat ze vertrok, zegt ze dat ze niet had ervaren hoe vrijheid in de praktijk voelde. In Tsjechië sprak ze openlijk over politieke en maatschappelijke kwesties, presenteerde ze universitaire opdrachten zonder zelfcensuur en besprak ze de interne uitdagingen van Azerbeidzjan zonder haar stem te verlagen of haar taalgebruik te verzachten. Fidan merkte ook veranderingen op die minder politiek van aard leken, maar even veelzeggend waren. In Brno voelde ze minder sociale druk met betrekking tot haar uiterlijk en gedrag. Deze verschuivingen waren subtiel, maar ze stapelden zich op.

Toen Fidan terugkeerde naar Bakoe, beleefde ze geen plotselinge ideologische omslag. In plaats daarvan begon ze de bestaande structuren duidelijker te zien. Na door verschillende Europese landen te hebben gereisd, viel haar de afwezigheid van zichtbare surveillance in de openbare ruimte op. Open universiteitsgebouwen en het ontbreken van beveiligingsscanners in metro's sprongen er voor haar uit. Het contrast veranderde haar politieke bewustzijn niet, maar het verscherpte wel haar perceptie van de controle in eigen land.

Voor Sali (naam geanonimiseerd), een 23-jarige Georgische deelneemster die in het academisch jaar 2022-2023 aan de Universiteit van Burgos in Spanje studeerde, was het uitgangspunt anders. Vóór Erasmus had ze het gevoel dat studenten uit de Zuidelijke Kaukasus vaak buitengesloten bleven van het Europese onderwijssysteem. Hoewel er wel degelijk mogelijkheden zijn, hebben niet-EU-burgers niet dezelfde toegang als EU-studenten, met name wat betreft carrièremogelijkheden op de lange termijn.

Volgens Sali was Erasmus zowel academisch waardevol als persoonlijk een verademing. Het stelde haar in staat om de beperkingen die ze thuis ervoer te overstijgen en haar vaardigheden in een andere omgeving te testen. Door de Europese universitaire systemen zelf te ervaren, werd ze zich meer bewust van de structurele kloof tussen studenten uit de EU en studenten van buiten de EU. Tegelijkertijd versterkte het haar zelfvertrouwen en aanpassingsvermogen.

Thuiskomst: een verandering in perceptie

Terugkeren naar Georgië was emotioneel complex. De vertrouwdheid bracht troost, maar haar perspectief was veranderd. Sali realiseerde zich dat ze graag meer internationale ervaring wilde opdoen. De ervaring motiveerde haar uiteindelijk om een ​​masteropleiding in het buitenland te volgen. Erasmus leidde niet tot desillusie met thuis, maar het stelde haar verwachtingen van wat mogelijk was wel bij.

Shushan Stepanyan, een Armeense professional die in 2023 haar Erasmus in Noorwegen afrondde, beschrijft een ander traject. In Armenië waren de internationale academische mogelijkheden beperkt, maar ze omschrijft haar omgeving niet als onderdrukkend. Tijdens haar studiejaren waren politieke demonstraties gebruikelijk en studenten namen er vaak aan deel. Ze herinnert zich geen institutionele straffen voor activisme.

Voor haar was Erasmus geen ontsnapping aan de druk. Het was een ontmoeting met anders-zijn. Afkomstig uit een overwegend monoculturele samenleving, wilde ze multiculturele omgevingen en zelfstandig wonen ervaren. Noorwegen werd, in haar eigen woorden, een tweede thuis.

Toen het programma eindigde, was haar terugkeer een mengeling van gevoelens. Ze miste haar familie en vrienden in Armenië, maar voelde ook dat ze een deel van zichzelf achterliet in Scandinavië. Voor het eerst alleen wonen had Shushans dagelijkse gewoonten en gevoel van autonomie veranderd. Ze beschrijft hoe ze leerde alles zelfstandig te regelen, van huishoudelijke taken tot persoonlijke beslissingen. Sommige van deze gewoonten bleven na haar terugkeer behouden. Shushan begon prioriteit te geven aan lichaamsbeweging, beïnvloed door de buitenleven-cultuur die ze in Noorwegen had waargenomen.

Dankbaarheid, schuldgevoel en verantwoordelijkheid

Dankbaarheid komt in alle drie de verhalen naar voren, hoewel in verschillende vormen. Amirova beschrijft hoe bevoorrecht ze zich voelde door de grotere vrijheid van meningsuiting. Ze voelt zich ook verantwoordelijk voor het delen van wat ze heeft gezien, met name over hoe verschillend samenlevingen kunnen functioneren. Sali spreekt over verantwoordelijkheid in de zin van het optimaal benutten van een kans die niet voor iedereen in haar regio even toegankelijk was. Stepanyan herinnert zich een meer persoonlijke vorm van schuldgevoel, gerelateerd aan het missen van belangrijke gebeurtenissen thuis terwijl ze in het buitenland was.

Erbij horen na mobiliteit

Het gevoel ergens bij te horen, misschien wel meer dan in welke andere dimensie dan ook, wordt gecompliceerd na mobiliteit.

Amirova zegt dat de uitwisseling haar culturele zelfbeeld heeft veranderd. "Na het uitwisselingsprogramma realiseerde ik me dat ik meer bij de Europese cultuur hoor dan ik me ooit had kunnen voorstellen," legt ze uit. Rationeel gezien gelooft ze dat ze zich zou kunnen aanpassen en prima in Europa zou kunnen leven. Toch heeft de ervaring geen verlangen gewekt om Azerbeidzjan voorgoed te verlaten. "Ik ben me er terdege van bewust dat de levensstandaard daar hoger is en dat ik me exponentieel vrijer voel," zegt ze. "Desondanks zou ik het liefst zo lang mogelijk in Azerbeidzjan blijven."

Haar uitspraak weerspiegelt een terugkerend thema onder deelnemers aan het Erasmusprogramma: gehechtheid aan het thuisland kan samengaan met een verhoogd bewustzijn van structurele beperkingen. Erasmus leidt niet automatisch tot emigratieambities. Het kan ook de wens om te blijven versterken, zelfs als het de perceptie van beperkingen verscherpt.

Voor Sali wordt verbondenheid iets draagbaars. Erasmus heeft haar geholpen om zich meer op haar gemak te voelen bij het leggen van contacten in verschillende omgevingen. Het verlaten van haar ouderlijk huis voelt niet langer als een breuk, maar als een overgang. Shushan beschrijft ondertussen hoe ze tegelijkertijd twee thuisplekken heeft. Noorwegen staat voor onafhankelijkheid en zelfontdekking. Armenië blijft verbonden met familie, taal en geschiedenis.

Erasmus heeft in al deze ervaringen de band met het thuisland niet weggenomen. Evenmin leidt het steevast tot vervreemding. In plaats daarvan verandert het de perceptie. Het verandert wat de begunstigden opmerken, wat ze verwachten en wat ze als bespreekbaar beschouwen.

Mobiliteit verbreedt de horizon, maar herijkt ook interne normen. Na hun terugkeer vergelijken alumni hun dagelijkse realiteit vaak met wat ze in het buitenland hebben meegemaakt. De transformatie is niet per se politiek van aard, maar eerder perceptueel.

Voor jongeren uit de Zuidelijke Kaukasus wordt Erasmus een referentiepunt. Thuis blijft thuis, maar het wordt anders beleefd. De verantwoordelijkheid kan toenemen, ambities kunnen veranderen en het gevoel van verbondenheid kan grenzen overschrijden.

Wat het meest verandert, is niet de geografie, maar het perspectief.